Sözlük.
Kemalist düşüncenin ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinin temel terimleri, kurumları ve kavramları.
İlkeler
Cumhuriyetçilik
Republicanism
Altı Ok’un ilk ilkesi. Egemenliğin bir monarşi veya dini otoriteden değil, seçilmiş temsilciler aracılığıyla millete ait olduğunu savunur.
Laiklik
Secularism
Dini kurumların devlet yönetiminden ayrılması. Fransızca laïcité kavramından türetilmiştir. Hukuk ve politikanın dini doktrinlere değil, akıl ve bilime dayanmasını öngörür.
Halkçılık
Populism
Kanun önünde eşitlik ve sınıf temelli ayrıcalıkların reddi. Kemalist anlamda hiçbir bireyin veya grubun diğeri üzerinde doğal bir üstünlüğe sahip olmadığını ifade eder.
Milliyetçilik
Nationalism
Türk milletini, etnik kökeni ne olursa olsun, cumhuriyetin sınırları içindeki tüm vatandaşlar olarak tanımlayan sivil ve toprak temelli milliyetçilik. Pan-Türkçülükten farklıdır.
Devletçilik
Statism
Özellikle özel sermayenin yetersiz kaldığı sektörlerde ekonomide aktif devlet rolü. İdeolojik değil pragmatik bir yaklaşım, özel teşebbüs devlet işletmeleriyle birlikte sürdürüldü.
Devrimcilik
Revolutionism
Sürekli modernleşmeye bağlılık ve gerici hareketlere karşı direnç. Bazen reformculuk olarak da çevrilir. Cumhuriyet sabit bir noktaya ulaşıp durmayacak, gelişmeye devam edecektir.
Kurumlar
CHP (Cumhuriyet Halk Partisi)
Republican People’s Party
1923’te Atatürk tarafından kurulan Türkiye’nin en eski siyasi partisi. 1931’de Altı Ok’u resmi ilkeleri olarak kabul etti ve 1946’ya kadar tek parti olarak yönetti.
TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi)
Grand National Assembly of Turkey
Türkiye’nin parlamentosu; 23 Nisan 1920’de Ankara’da ilk kez toplandı. Bağımsızlık hareketinin örgütsel merkezi olarak devlet gücünün en yüce organı haline geldi.
Diyanet İşleri Başkanlığı
Directorate of Religious Affairs
Camileri yöneten, imamları yetiştirip atayan ve dini eğitimi düzenleyen devlet kurumu. Laikleşme reformları kapsamında 1924’te kuruldu.
Türk Dil Kurumu
Turkish Language Association
Dil reformunu yürütmek üzere 1932’de kuruldu. Arapça ve Farsça kökenli kelimeleri Türkçe karşılıklarıyla değiştirme ve yazı dilini standartlaştırma çalışmaları yaptı.
Türk Tarih Kurumu
Turkish Historical Society
Türk tarihini ulusal bir perspektiften araştırmak ve yazmak üzere 1931’de kuruldu. Yeni cumhuriyet için ortak bir sivil kimlik inşa etme projesinin parçasıdır.
Kavramlar
İnkılap
Devrim / Reform
1920’ler ve 1930’lardaki kapsamlı dönüşümleri ifade eden Kemalist terim. Eski düzenle köklü bir kopuşu, kademeli değişimi değil ima eder. İhtilalden (şiddetli ayaklanma) ayrılır.
Hilafet
Caliphate
1517’den itibaren Osmanlı sultanları tarafından üstlenilen İslami siyasi-dini liderlik kurumu. 3 Mart 1924’te TBMM tarafından kaldırılarak dini otorite devletten ayrıldı.
Millet
Ulus / Topluluk
Osmanlı kullanımında kendi iç yönetimine sahip dini cemaat. Kemalist kullanımda sivil ulus olarak yeniden tanımlandı, kökeni ne olursa olsun cumhuriyetin tüm vatandaşları.
Misak-ı Millî
National Pact
1920’de kabul edilen, Türk vatanının toprak sınırlarını tanımlayan bildiri. Bağımsızlık hareketinin kurucu belgesi ve Lozan Antlaşması’nın temeli oldu.
Muasır Medeniyet
Çağdaş Medeniyet
Atatürk’ün sıkça dile getirdiği hedef: Türkiye’yi çağdaş medeniyet seviyesine yükseltmek. Hukuk, eğitim ve toplumsal yaşamdaki modernleşme reformlarının yol gösterici ideali.
Tam Bağımsızlık
Full Independence
Siyasi, ekonomik, askeri ve hukuki açıdan tam egemenlik, yabancı kontrolden bağımsız. Osmanlı dönemindeki kapitülasyonları ve imtiyazları reddeden temel bir Kemalist ilke.
Altı Ok
The Six Arrows
Kemalizmin altı kurucu ilkesi: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve Devrimcilik. 1931’de CHP tarafından kabul edildi ve 1937’de anayasaya eklendi.
Belgeler ve Olaylar
Nutuk
Büyük Söylev
Atatürk’ün 1927’de CHP kongresinde verdiği, 1919’dan 1927’ye kadar bağımsızlık mücadelesini anlatan 36 saatlik söylev. Türk cumhuriyet tarihinin kurucu belgelerinden biridir.
Amasya Genelgesi
Amasya Circular
22 Haziran 1919’da yayımlanan, vatanın bağımsızlığının tehlikede olduğunu ilan eden ve ulusal bir kongre çağrısında bulunan bildiri. Bağımsızlık hareketinin ilk resmi adımı kabul edilir.
Lozan Antlaşması
Treaty of Lausanne
24 Temmuz 1923’te imzalanan, Sevr Antlaşması’nı geçersiz kılan ve Türkiye’nin modern sınırlarını tam egemenlikle belirleyen antlaşma. Türkiye Cumhuriyeti’ni bağımsız bir devlet olarak tanıdı.
Şapka Kanunu
Hat Law
1925’te çıkarılan, fesi yasaklayan ve Batı tarzı şapkaları teşvik eden kanun. Toplumsal yaşamı modernleştirmeyi ve Osmanlı geleneğinin görünür işaretlerini azaltmayı amaçlayan geniş kapsamlı sosyal reformların parçası.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu
Law of Unification of Education
3 Mart 1924’te kabul edilen, tüm eğitim kurumlarını Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlayan kanun. Dini medreseleri kapatarak birleşik, laik bir ulusal eğitim sistemi kurdu.
Soyadı Kanunu
Surname Law
1934’te çıkarılan, tüm Türk vatandaşlarının sabit aile soyadları almasını gerektiren kanun. Meclis, Mustafa Kemal’e "Atatürk" soyadını verdi.
Medeni Kanun
Civil Code
1926’da İsviçre Medeni Kanunu esas alınarak kabul edildi. Osmanlı aile hukukunun yerini aldı; çok eşliliği yasakladı, resmi nikahı zorunlu kıldı ve kadınlara boşanma ile mirasta eşit haklar tanıdı.
Harf Devrimi
Alphabet Reform
1928’de Arap alfabesinden Latin temelli Türk alfabesine geçiş. Atatürk, yeni harfleri bizzat ülke genelindeki halka açık gösterilerde tanıttı.